اردوان مجیدی، خبرگزاری فارس – 27 فروردین 1403
برای فهم زیستبوم رسانه در پهنه جدید، باید تغيير جايگاه کاربران در زنجيره ارزش رسانهها را فهمید. زنجیره ارزش رسانههای سنتی در فرایند خلق، تولید، توزیع و مشاهده، به زنجیره ارزش رسانههای نوین، تبدیل شده، که در آن، مرحله مشاهده، به فعالیت پیچیدهای تبدیل شده که کاربر را درگیر خلق، تولید و توزیع محتوی میکند.
در فرازهای فارس جدید
در سلسله یادداشتهائی در فرازهای تحول فارس، در بافت تمدنی جدید صحبت می کردیم. در این یادداشت در ویژگیهای زیست بوم رسانهها، در این تمدن جدید صحبت می کنیم.
ابعاد زیستبوم رسانه: کوهی در زیر آب
اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّکُمْ وَسَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَکُمُ الأَنْهَارَ ﴿32﴾ وَسَخَّر لَکُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَآئِبَینَ وَسَخَّرَ لَکُمُ اللَّیلَ وَالنَّهَارَ ﴿33﴾ وَآتَاکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ ﴿ابراهیم34﴾
حیات یک رسانه، در پهنه زیستبوم آن تداوم پیدا میکند. ابر و باد و مه خورشید و فلک درکارند، تا یک رسانه فعالیت خود را بهخوبی انجام دهد.
رسانه از یک سو نیاز به منابعی برای حیات خود دارد، که این منابع نیز از محیط تأمین میشود. ضمن اینکه این محیط، شرایط محیطی ویژه خود را دارد، که به رسانه تحمیل شده، و برای آن تعیینکننده است. همچنین رسانه باید بتواند به محیط خود، بازخوردهای مناسب و مقتضی بدهد و تأثیرات مطلوبی بر محیط خود ایجاد کند.
حجم و میزان تأثیرگذاری سایر عناصر، موجودیتهای محیط، پدیدهها و شرایط محیطی زیستبوم رسانه بر عملکرد رسانه، بسیار زیاد است. به همین دلیل بررسی و طراحی عملکرد و رفتار یک رسانه، بدون بررسی سایر عوامل زیستبوم رسانه، امکانپذیر نیست. حجم این عوامل، و تأثیرگذاری آن در ثبات عملکرد رسانه، نظیر حجم پنهان یک کوه یخ در زیر آب است؛ رسانه در ظاهر تنها بخش کوچک بیرون آب است. اما پشتوانههای رسانه، و عوامل و مولفههای زیستبوم آن، در زیر آب پنهان شده است. (نمودار1)
منظرهای چهارگانه زیستبوم فارس
زیستبوم فارس و هر رسانه دیگر، از چهار منظر قابلتعمق و توجه است (نمودار2):
اول، ابعاد زیستبوم از منظر ماهیت پدیده رسانه است. یک رسانه ماهیتاً در زیستبومی قرار دارد، که جامعه، افراد و فرهنگ و نظایر آن در پهنه آن جایابی میشود، و رسانه در آن تأثیرگذار و از آن تأثیرپذیر است.
دوم، زنجیره ارزش و زنجیره تأمین رسانه است. تمام عناصر و مولفههای زنجیره ارزش و تأمین فارس، و زنجیرههای ارزشی که فارس در میانه آن قرار دارد، بخشی از زیستبوم فارس محسوب میشوند، و باید در معادلات فارس دیده شود.
سوم، نهادهای فعال در عرصه نبرد رسانهای است. یک رسانه، امروز در عرصه نبرد رسانهای قرار دارد. بدون فهم ابعاد نبرد و جبهههای مختلف موجود در میدان نبرد، نمیتوان تبیینی از حیات و فعالیت یک رسانه را بهصورت کامل انجام داد.
چهارم، عملکرد یک رسانه، به نحوی یک بازی در عرصهها و حوزههای مختلف و زندگی اجتماعی و حاکمیتی (نظیر حوزه سیاست، سلامت، تعلیموتربیت، اقتصاد و…) محسوب میشود. رسانه در این منظر یک بازیگر است، و زیستبوم رسانه باید بتواند ابعاد این عرصه بازی را تبیین کرده، و معادلات آن را حل کند.
بهاینترتیب، تبیین زیستبوم فارس، باید با تبیین چهار منظر فوق انجام شود. در این یادداشت و یادداشت بعدی از منظر اول به به مسئله نگاه می کنیم. در یادداشتهای بعد از آن به منظرهای دیگر نیز می پردازیم.
تغيير جايگاه کاربران در زنجيره ارزش رسانهها
برای فهم زیستبوم رسانه در پهنه جدید، باید تغيير جايگاه کاربران در زنجيره ارزش رسانهها را فهمید. قبلاً رسانهها، مخاطبانی داشتند که بهعنوان مصرفکننده تولیدات رسانهای، محسوب میشدند. یک خبرگزاری هم خبرهای تولیدی خود را به مخاطبان خود میرساند. اما در فضای جدید، مخاطبان از مصرفکننده محصولات رسانه، به کاربران رسانه، آنهم کاربرانی که بعضاً خود نقشی در تولید محتوی دارند، تبدیل شدهاند. به عبارت دیگر آنها توصرف (تولید-مصرف)کننده هستند. (نمودار3)
زنجیره ارزش رسانههای سنتی در فرایند خلق، تولید، توزیع و مشاهده، به زنجیره ارزش رسانههای نوین، تبدیل شده، که مرحله مشاهده، به فعالیت پیچیدهای تبدیل شده که ممکن است بازگشتی به هر یک از مراحل قبلی داشته و کاربر را درگیر خلق، تولید و توزیع کند. خلق محصول از انواع ابزارها، گوشیهای زیرک، شبکههای اجتماعی و نظایر آن اتفاق میافتد. تولید با سازوکارهای تدوین، که حتی تا حدی به ابزارها و سازوکارهای تدوین حرفهای نیز نزدیک شده انجام میشود، و توزیع نیز از طریق شبکههای اجتماعی اتفاق میافتد.
زنجیره ارزش سهلایه رسانههای نوین
در واقع آنچه اتفاق افتاده است، تبدیل زنجیره ارزش خطی رسانهها، به یک زنجیره ارزش سهلایه است. زنجیره ارزش سنتی رسانهها، شامل بهدستآوردن محتوی و اطلاعات، تولید و جمعآوری محتوی، تجمیع و بستهبندی محصول، تولید فنی، توزیع و دریافت محصول میشود. این زنجیره، در حالتی که رسانه به سکو تبدیل شود، در سهلایه خدمات، بسترها و مدیریت عملیاتی، سه زنجیره ارزش مستقل ولی متعامل با زنجیره ارزش لایههای دیگر را در برمیگیرد. (نمودار4)
در لایه خدمات، احساس نياز مردم به رسانهها و استفاده از منابع و تعامل در بستر آنها در پسزمینه زندگي روزمره محقق میشود. در این لایه زنجیره ارزش شامل احساس نياز به منابع و تعامل، انتخاب بستر و رويکرد، تغذيه از منابع و تعامل، همگيري و هم انگيزي و اشاعه، و واکنش و رسوب تأثیرات میشود. (نمودار5)
در لايه بسترها، بسترهاي توزيعشده توليد و عرضه محتوي و ارائه خدمات رسانه و شکلگیری مؤسسات رسانهای و فعاليت آنها فراهم میشود. در این لایه، زنجیره ارزش شامل تحليل نيازها و طراحي، توسعه، ارائه خدمات بسترها، اشاعه و نگهداري و پشتيباني میشود.
در لايه مديريت عملياتي، مديريت عملياتي نهادي توزيع شده رسانه و جهتدادن مالکان و فضاسازان براي بردن نبرد رسانه انجام میشود. زنجیره ارزش این لایه، شامل تحليل محيط و نيازسنجي، سازماندهي و برنامهريزي نبرد رسانهاي، مديريت منابع، پشتيباني، مديريت عمليات و نبرد، و مديريت پسا نبرد میشود.







