اردوان مجیدی، خبرگزاری فارس، 23 مهر 1405
جامعه ایران، سالها است که تشنه تحول نظام تربیت است. سند تحول نظام تربیت، این بارقه امید را ایجاد کرد که تحولی ایجاد شود. اما بعد از گذشت حدود 15 سال از ابلاغ سند، آیا عملا این تحول ایجاد شد؟ بعد از مدتی، تلاش کردیم که آن سند را ترمیم کنیم. آیا سند ترمیم یافته، جامعه را برای رسیدن به ”نظامِ تربیتِ در شانِ جمهوری اسلامی ایرانِ ابرقدرتِ اولِ تمدن سازِ سایبریِ اسلامی“، سیراب می‌کند؟ آیا خود این سند، برای اثربخش شدن، متحول می‌شود؟
ترمیم سندی با پیشینه ربع قرن
ظاهرا، سند ترمیم یافته تحول بنیادین آموزش و پرورش، مراحل پایانی بررسی در شورای عالی انقلاب فرهنگی را می‌گذراند. نقدهائی هم در این زمینه توسط صاحبنظران مختلف منتشر شده است.
اگر شروع گسترده و عملیاتی به مطالعه سند تحول بنیادین آموزش و پرورش را سال 1382 محسوب کنیم، تا امروز حدود 23 سال از وقت نظام تربیت و کل کشور، صرف تدوین و اجرای همین سند شده است.
این سند، شالوده مهمی را برای کشور ایجاد کرده است. تعریف روشن از فلسفه و مبانی نظری مورد اتکای نظام تربیت، تبیین ابعاد و ساحتهای مختلف تربیت و رویکردهای مورد توجه در آن، پرداختن به ابعاد و مولفه‌های مختلف نظام تربیت، و ایجاد یک عزم ملی برای تحول نظام تربیت در ارکان دولتی و اجتماعی کشور، فقط نمونه‌ها و اشاره‌ای به برخی از محورهای ارزش و اهمیت سند تحول است.
این سند مرهون زحمات بسیاری از اساتید بزرگوار و صاحبنظران این حوزه است، و شاید به جرات بتوانم عرض کنم که برخی از دوستان عزیزم، سالهای مهمی از عمر خودشان را صرف این سند کرده و بر آن متمرکز شدند.
نقدهائی که به سند می کنیم، برای توجه دادن به اهمیت و لزوم تکمیل و ارتقاء آن است، نه نادیده انگاشتن مزیتها، ضرورت، و نیز زحمات اندیشمندان در تدوین آن.
سوالاتی پیش روی سند
ویژگیهای منحصر به فرد، پشتوانه اجتماعی و نهادی، ارزش علمی و راهبردی سند تحول، جایگاه مهم این سند در جامعه و حاکمیت، و اهمیت و وزانت این سند در نظام تربیت، روشن و غیر قابل انکار است. اما این ویژگیها، ما را از سئوال در مورد آن، و نقد منصفانه آن، منع نمی کند. شمردن مزایای متعدد، کافی نیست. هنوز جای سوال است که:
این سند، در این پانزده سال گذشته اجرای آن، عملا چه تحولی را رقم زده است؟! آیا این تحول، مطلوب و قابل قبول بوده است؟ و آیا الان هم سند تحول یافته، با همان دست فرمان سند پیشین، و بدون تغییرات اساسی حرکت می کند؟ آیا این سند، علیرغم همه نقدهائی که به آن شده است، قرار است مسیر 10 سال دیگر از عمر این کشور را رقم بزند!
تغییراتی که امروز در مدارس و نظام تربیت، نسبت به مدارس و نظام تربیت 15 سال پیش مشاهده می‌کنیم، خوب یا بد، پیشرفت یا پس رفت، (اعم از مجازی شدن‌ها و …)، تا چه حد ناشی از اجرای سند بوده؟ و آیا اگر این سند نبود، به طور طبیعی هم این اتفاقات با توجه به تغییرات شرایط می‌افتاد؟
آیا شرایط تمدنی، اجتماعی و فرهنگی امروز کشور، با شرایط 23 سال پیش یکسان است؟ و آیا سند تحول قبلی یا ترمیم یافته، برای شرایط کنونی و آینده در حال شکل گیری، تدوین و طراحی شده است؟ و شرایط و نیازهای متنوع و مختلفی که جامعه و تمدن ما با آن روبرو است را پوشش می‌دهد؟
خلاء یک بررسی
آیا پیش از تصویب نسخه ترمیمی، ارزیابی مستقلی از عملکرد نسخه قبلی و اعتبار معماری آن انجام شده و نتایج آن مبنای بازنگری قرار گرفته است؟ روال منطقی این است که وقتی یک سند، 10 یا 15 سال اجرا شد، (آن هم بعدا از 8 سال صرف وقت برای تدوین)، ابتدا یک اعتبارسنجی (آیا کار درستی انجام می‌دهیم؟ – Validation)، ارزشیابی (آیا این کار را درست انجام می‌دهیم؟ – Verification)، و آسیب‌شناسی (چه آسیبها و مشکلاتی، و در چه ابعادی، در نظام تربیت و خود سند، وجود دارد و هر آسیب، چقدر بحرانی است؟ – Pathology) در مورد سند انجام شود.
آیا عزیزان متولی اجرا و ترمیم سند، نقدهایی که به سند و اجرای آن شده، و اعتبار سنجی، ارزشیابی و آسیب‌شناسی (اگر شده باشد) را تدوین و منتشر کرده‌اند؟ که حال بتوان بررسی کرد که آیا سند تحول ترمیم یافته، توانسته این آسیبها را ترمیم کند؟
ابعاد مورد انتظار بازنگری سند تحول
برای اینکه روشن شود، مطالبه صاحبنظران در مورد ابعاد بازنگری سند تحول، در چه ابعادی مطرح شده است، در یک نگاه کلی، به نظر می‌رسد که این بازنگری حداقل باید به ابعاد زیر می‌پرداخت:
• بازنگری در مورد شکل سند، قالب و ترکیب مولفه های آن،
• نکات روش‌شناختی در بازنگری،
• بازنگری در مورد ماموریت نظام تعلیم و تربیت،
• تحکیم عزم تحول در کشور و پرداختن به عواملی که بتواند این عزم را در کشور ایجاد کند،
• تحلیل میزان تحقق و نیز سنجش‌پذیری میزان تحقق،
• بازنگری در مورد رویکرد تعلیم و تربیت،
• بازنگری در مورد دیدگاهها نسبت به ماهیت و هویت انسان و تربیت و مبانی معرفتی،
• بازنگری در مورد تغییر ابرانگاره (پارادایم) تمدنی تربیت،
• بازنگری در مورد سازوکارهای تحقق عملیاتی و نقاط گلوگاهی تحول نهادی نظام تربیت،
• بازنگری در مورد ترکیب بندی و معماری نظام تربیت (معماری برنامه درسی و معماری نظام حکمرانی).
بحث این نیست که حتما سند باید در این ابعاد مورد بازنگری قرار می گرفت. بحث بر این است که در این ابعاد سوالات و نقدهائی پیش روی سند قرار دارد، که سند ترمیم یافته باید بتواند به این سوالات و نقدها پاسخ دهد.
برای یادآوری: در سال 1404، طی یک یادداشت هفت قسمتی، هفت سوال راهبردی را پیش روی سند تحول قرار دادیم (این یادداشتها را اینجا ببینید: قسمت اول – قسمت دوم – قسمت سوم – قسمت چهارم – قسمت پنجم – قسمت ششم – قسمت هفتم). در اینجا قصد ندارم به جزئیات این سوالها وارد شده و مباحث را تکرار کنم. (ضمنا مستندات ذکر شده در بخش پی نوشت و منابع، ابعاد دیگری از تحلیل و منطق نقد ما به سند را تبیین می کند). به نظر می‌رسد هنوز نقدهای بنیادی مطرح شده در هفت سوال مذکور، کماکان به قوت خود باقی است.
فقط ترمیم غیر اساسی!
عزیزان متولی بازنگری سند تحول، در سال 1400، وقتی نقدهایم را به سند تحول، و روش شناسی تدوین و ترمیم آن شنیدند، اعلام کردند که ”قصد ندارند تغییر مهم و اساسی در سند بدهند؛ و فقط اگر روی کلمات و عبارات سند پیشین، پیشنهادی برای تغییر هست، بفرمائید!!“
در نسخه مرداد ۱۴۰۵، دست‌کم در سطح احکام، تغییرات مهمی نظیر عبور از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری، گسترش برنامه‌های نیمه‌تجویزی و غیرتجویزی، تقویت نقش معلم و مدرسه، نظام تضمین کیفیت با ارزیابی درونی و بیرونی و انتشار گزارش‌های شفاف، مزیتها و نقاط قوت خوبی را در سند ایجاد می کند. اما آیا تنها وجود این احکام، تضمین و اثبات‌کننده تحول بنیادی است؟ آیا بیان این رویکردها در سند، به صورت جزیره‌های مستقل و بدون پشتوانه صورت نگرفته است؟ آیا این تغییرات صورت‌گرفته به بازآرایی واقعی مناسبات نهادی و سازوکارهای تربیت منجر می‌شود؟
آیا این راهبرد ملی، طی 15 سال توانسته تغییر قابل لمسی در نظام تربیت بگذارد؟ آیا ارزیابی مستندی وجود دارد که نشان دهد سند چه تحولی ایجاد کرده و چرا تداوم منطق آن، (حتی با تغییراتی در عبارات آن) برای ده سال آینده موجه است؟
وقت نداریم!
در ایام تدوین سند تحول، مشخصا در سال 1386، مشکلات رویکردی و روش شناختی اساسی را با دوستان کارگروه سند مطرح کردم، که نیاز به بازنگری و احتمالا یک سال کار برای رفع آن مشکلات وجود داشت. علیرغم اینکه عزیزان متوجه مشکلات شدند، اما فرمودند وقت برای انجام چنین کاری و رفع این مشکلات نداریم، و سند باید تا 6 ماه دیگر تصویب شود. (نشان به آن نشان که سند 5 سال بعد تصویب شد).
در ایام بررسی ترمیم سند در سال 1400 هم، به عزیزان در مورد همان مشکلات متذکر شدم. مجددا عزیزان متولی فرمودند که این نواقص وجود دارد، اما برای رفع این مشکلات وقت نداریم، و سند باید تا چند ماه دیگر تصویب شود. و امروز مهر 1405 است!
سوال من اینجا است که برای تحول نظام تربیت این کشور، چه زمانی قرار است وقت داشته باشیم؟
دوستی به طنز حکایت می‌کرد که فردی در دادگاه به قاضی می‌گفت: ”من 18 سال است که از این آقا دو هفته مهلت می‌خواهم که پولش را پس بدهم، مهلت نمی‌دهد!“
تاکید می کنم که مسئله ما، کنار گذاشتن دستاوردهای سند یا آغاز دوباره همه مطالعات نیست؛ بلکه پرهیز از تصویب نهایی پیش از انتشار ارزیابی عملکرد و امکان بررسی آن، پاسخ مستند به نقدهای بنیادی، و احراز کفایت معماری ترمیم شده، و در صورت لزوم بازنگری در معماری آن است!
پی نوشت و منابع
لازم به تذکر است که شخصا، در ایام مطالعه و تدوین سند تحول بنیادین، تا زمان تصویب سند در سال 1391، تمام نقدها و پیشنهادات خودم را مستقیما به کارگروه تدوین سند، فقط برای بهبود سند، ارائه می‌کردم، و هیچگونه نقدی را در رسانه‌ها و حتی مجامع تصویب کننده، ارائه و منتشر نکرده بودم.
در ایام بررسی ترمیم سند هم نقدهایم را ابتدا به خودِ کارگروه بررسی، ارائه، و پس از آن نیز، نقدها و پیشنهادات را در قالب پیشنهاد اجرائی مشخص، در قالب دو سند زیر، با مشارکت صاحبنظران، تبیین کردم.
به عبارت دیگر، دو سند زیر، چکیده معماری شده و قابل اجرا از نقدها نسبت به سند تحول، به عنوان راهبردهای تکمیلی و ترمیمی محسوب می‌شود. در واقع به جای نقدهایی که چگونگی اجرای آن مشخص نیست، تلاش نگارنده بر ارائه پیشنهادات راهبردی مشخص در چارچوب راهبردهای قابل اجرا، در تکمیل و ترمیم سند بوده است.
همچنین در مورد محتوای نقدها و تحلیلهای مرتبط، نگاه کنید به:
معذرتی است به سوی پروردگارم.
الحمد لله رب العالمین.
