اردوان مجیدی، خبرگزاری فارس، 1401/7/9
فضایی که در یک تمدن، اعم از زیرساختهائی نظیر جاده و برق و … تجربه می کنیم، با فضای جنگل و قبیله بدوی متفاوت است. فضائی که نشان دهنده شکل گرفتن یک نظام حکومتی، فرهنگ، زیرساختها، فناوری، و نظایر آن است. تمدن یک بافت پیچیده است.
در جستجوی تمدن
فرض کنید هواپیمای کوچک شما در فلاتی محصور در کوههائی دور دست در یک قاره دور، مجبور به فرود اضطراری می‌شود، و تمام تماسهای شما نیز قطع می شود. انتظار شما برای رسیدن گشتهای امداد و یافتن شما به جائی نمی رسد، و شما، گرسنه و زخمی، پس از چند روز مجبور به حرکت در کوهها برای یافتن انسانها می‌شوید. به قبیله‌ای از بومیان بدوی می رسید. آنها مردمی مهربان هستند، به شما پناه می دهند، از شما مراقبت می کنند، و مدتی در آنجا زندگی می‌کنید.
پس از مدتی که مقداری سلامت خود را باز یافتید، در کوهها حرکت می کنید تا به جاده ای خاکی برسید. با خود می گوئید بالاخره به تمدن رسیدم! در جاده، از خودروهای عبوری، کمک خواستید. متوجه شدید که زبان آنها زبان خاصی است. بالاخره به آنها فهماندید که چه شده است. آنها شما را به یک مرکز درمانی و امدادی رساندند. شما در آن مرکز کارهای درمانی خود را انجام دادید. به شهر رفتید. هر چند که پولی که همراه داشتید، با پول آنها متفاوت بود، ولی توانستید پول خود را تبدیل به پول آنها کنید. ولی امکان استفاده از پول کارت الکترونیکی خود را نداشتید، چون چنین بسترهائی در آنجا وجود نداشت. یکی از زوایای تحلیل ابعاد تحول تعلیم و تربیت، تمدن است. در سلسله یادداشتهائی، به تحلیل ابعادی از تحول و چالشهای تمدن سایبری می‌پرداختیم. حدود یک سال در این یادداشتها تاخیر شد. از این هفته به حمد و یاری خداوند متعال، این یادداشتها را دنبال می‌کنیم.
این هفتمین یاداشت از این مجموعه است در یادداشتهای قبلی از این صحبت کردیم که در تمدن سایبری، لباس اقتدار حاکمیت، تغییر ماهیت داده، و آنچه که قبلا مایه قدرت و اقتدار بود، به لباسی خیالی برای حاکمیت تبدیل می‌شود (یادداشت چهارم). حفظ یا از دست دادن اقتدار حاکمیت، بیش از هر چیز به فهم و تصور خود حکومت مردان باز می‌گردد. اگر حکومت مردان ابرانگاره تمدن جدید را فهم کنند، طبق قواعد آن، لباس قدرت مناسب را اتخاذ می‌کنند، و نقش موثری در آن ایفا می‌کنند. وگرنه با تصورات موهوم، لباس خیالی بر تن می‌کنند (یادداشت پنجم و ششم).
از این یادداشت و چند یادداشت بعدی، کمی به عقب بر می گردیم و برای کالبد شکافی پدیده تمدن سایبری، و برای اینکه تبیین کنیم که پارادایم تمدن سایبری چه مشخصه‌هائی دارد، و بر اساس چه مولفه‌هائی و با چه بافتی شکل گرفته است ابتدا تلاش می کنیم تا ماهیت تمدن را کمی بهتر بشناسیم. ابتدا اجازه دهید با یک مثال، برداشتی اولیه از مفهوم تمدن پیدا کنیم، و در مورد اینکه در مورد چه پدیده‌ای صحبت می کنیم، فضای ذهنی مشترکی پیدا کنیم. ناگهان پلیس آنجا شما را به دلیل ورود غیر قانونی بدون تشریفات به محدوده آن کشور، بازداشت کرد. پس از ماجراها و مراتب قانونی، شما را به پایتخت آن کشور فرستادند. در آنجا به شما ویزای موقت دادند که بتوانید تا چند روزی که به کشور خودتان برگردید، در آنجا بمانید. می دانستید که این قوانین در کشور شما هم تقریبا وجود دارد.
هر چند که اینترنت و تلفن همراه در آن کشور رواج نداشت، با استفاده از تلفن، در یک مرکز تماس مخابراتی، بالاخره با خانواده خود تماس گرفتید و آنها را از وضع خود مطلع کردید روزنامه‌های محلی و خبرنگاران برخی از رسانه های بین المللی از شما گزارش مفصلی تهیه و منتشر کردند. برای بازگشت به کشور خودتان، باید خود را به کشور دیگری می رسانید که پیشرفته تر بود، و فرودگاه بین المللی داشت، و پروازهای منظمی به کشورهای دیگر داشت. از فرصتی که به شما دادند تا بتوانید راهی برای بازگشت به کشور خودتان پیدا کنید، برای گشت و گذار و بازدید از بازار شهر، و آشنا شدن با فرهنگ آن کشور استفاده کردید.
فضایی که در آن جا اعم از زیرساختهائی نظیر جاده و برق و … و شهرها و تاسیسات و مراکز آن، نظیر مراکز امدادی را تجربه کردید، با فضای جنگل و قبیله بدوی متفاوت بود. فضائی که نشان دهنده شکل گرفتن یک نظام حکومتی، فرهنگ، تاسیسات و زیرساختها، فناوری، نظام اقتصادی و بازار، بافت شهری، نظام کشاورزی و تامین منابع غذائی، رسانه ها، دین، قوانین، ساختارهای امنیتی و نظامی، و نظایر آن است. شما آن را یک تمدن محسوب می کنید، که فضای زندگی قبیله بدوی، این ویژگیها و بسترها را نداشت.
پس از چند روز موفق شدید که در مینی بوسی که سه برابر ظرفیت در آن و بر آن(!!) سوار شده بودند، سوار شده و خود را به کشور همسایه که پیشرفته‌تر بود برسانید در کشور دوم، شرایط و فضای متفاوتی حاکم بود. همه تلفن همراه داشتند، به اینترنت دسترسی داشتید، امکان هزینه از کارت بانکی الکترونیکی خود را داشتید، فرودگاه پیشرفته‌ای داشت، که اغلب شرکتهای بین المللی در آن شعبه داشتند، کارها به صورت الکترونیکی انجام می شد، مدارس مشابه کشور شما در آن برقرار بود، و … فضای این کشور با فضائی که در کشور خودتان در آن زندگی می کنید، تفاوت جدی نداشت.
تمایز تمدنی
فعلا در اینجا قصد تعریف تمدن را ندارم. ان شاء الله در بخشهای بعدی به آن خواهیم پرداخت. اما حداقل باید معیاری اولیه برای تشخیص یک تمدن و تمایز آن با تمدن دیگر داشته باشیم. فضای شهری کشور اول که وارد آن شدید، یک فضای متمدن (نسبت به جامعه بدوی در آن قبیله در کوههای دور)، محسوب می شد. اما تمدن موجود در آن کشور با تمدن موجود در کشور دوم متفاوت بود. کشور دوم و کشور خودتان، تمدن یکسان، و بسترهای تمدنی مشابهی داشتند، و با هم در ارتباط بودند. شما در این سفر پر ماجرا، یک فضای بی تمدن، و دو فضای تمدنی متفاوت را تجربه کردید. فضای دوم مشابه تمدنی بود که شما در کشور خودتان در آن زندگی می کردید.
فعلا به این حد از درک ماهیت تمدن اکتفا می کنیم که در یک تمدن، یک یا تعدادی نظام حکومتی، فرهنگ، تاسیسات و زیرساختها، فناوری، نظام اقتصادی و بازار، بافت شهری، نظام کشاورزی و تامین منابع غذائی، رسانه ها، دین، قوانین، ساختارهای امنیتی و نظامی، و نظایر آن با ترکیب مشخصی شکل گرفته است.
وقتی شما از بیرون به فضای یک تمدن وارد می‌شوید، تشابه یا تمایز آن را با تمدن – یا عدم تمدن دیگری که قبلا در آن قرار داشتید، احساس می کنید. تمدن، یک کشور و حکومت نیست. در کشور دوم در مثال فوق، شما احساسی از نظامها و زیرساختها داشتید که مشابه کشور خودتان بود. بنابر این شما در فضای متمدن مشابهی بین کشور خودتان و کشور دوم قرار داشتید. پس یک تمدن می تواند در چندین کشور شکل گرفته و مستقر باشد.
همچنین ممکن است فضای آن قبیله بدوی اول، در همان کشور اول قرار داشته باشد؛ اما تمدن کشور اول به محدوده آن فضای قبیله‌ای وارد نشده باشد. پس در یک کشور می توان فضای دو تمدن یا فضای یک عدم تمدن و تمدن را در کنار هم داشت.
و یک تمدن، معمولا در جغرافیای مشخصی محقق می‌شود. در همان کشور اول، فضای جغرافیای آن قبیله بدوی، از جغرافیای حوزه های متمدن کشور اول جدا است. البته این موضوع محدوده جغرافیا، در شکلهای جدید تمدن سایبری استثناء است.یعنی شما در تمدن سایبری می توانید در یک محدوده جغرافیائی، و حتی در یک مکان، همزمان در دو تمدن متفاوت قرار داشته باشید. این موضوع را در یادداشتهای بعدی بیشتر مورد بحث قرار خواهیم داد.
