خبرگزاری فارس – 12 اسفند 1402
در میدان تمدنی جدید، نقش رسانه‌ها بعضا از دروازه‌بان و مجری فرایند تولید خبر، به تسهیلگر و جریان سازی تولید و اشتراک گذاری خبر، و مدیریت میدان جریان اخبار، تغییر می کند. نقش خبرنگاران نیز در این میان تغییر کرده است. خبرنگارانی که قبلا فقط خبرهای تولیدی خود را در اختیار رسانه‌ها قرار می دادند، اکنون لازم است تا خودشان در میدان اشتراک‌گذاری و تعامل رسانه‌ای خبر، درگیر شوند.
در یک سلسله یادداشت، فرازهایی از تحول خبرگزاری فارس را مورد بحث قرار دادیم. امروز نیز به گوشه ای از این بحث می پردازیم.
عبور از جایگاه مصرف کننده خبر به تولید-مصرف کننده!
در تمدن صنعتی، مخاطبان به عنوان عناصری منفعل، مصرف کننده تولیدات خط تولید این نظام محسوب می‌شدند. حداکثر تعامل مطلوب مصرف کنندگان و مخاطبان، انتخاب کردن و مصرف کردن خوب تولیدات است؛ چه در مورد محصولات عینی و سخت نظیر آنچه که در سوپرمارکتها و فروشگاهها عرضه می‌شوند، و چه در مورد محصولات ذهنی و نرم، نظیر خبر و محصولات فرهنگی و رسانه‌ای، که در رسانه‌ها عرضه می‌شوند. تولید کنندگان انبوه، محصولاتی را مطابق اهداف و مقاصد امپراطوری تمدن صنعتی، عرضه می کردند، و جامعه را به مصرف هر چه بیشتر آن ترغیب می کردند، تا گردونه این تمدن به خوبی بگردد.
اما در تمدن سایبری، افزایش شدید و روز افزون پیچیدگی، تنوع و تحولات سریع، باعث شد تا گردونه این تمدن، نیاز به مشارکت فعال و نسبتا آگاهانه آحاد جامعه یافته، و ایفای نقش فعال مخاطبان، به عنوان یک ضرورت برای گرداندن چرخ این تمدن، محسوب شود. بافت تمدن سایبری به گونه ای است که در یک ساختار توزیع شده و شبکه ای، تصمیمات و رفتارهای اقشار مختلف، برای گردش چرخ این تمدن، ضروری و اجتناب ناپذیر است. این تمدن به مشارکت قشرهای مختلف به صورت فعال نیاز دارد، وگرنه گردش گردونه آن دچار اختلال می شود.
به همین دلیل تقریبا تمام نظامها و سامانهائی که در این تمدن در حال شکل گیری، امکان حیات پیدا می‌کنند، برای حیات و رشد خود، نیازمند درگیر کردن و مشارکت دادن فعال مخاطبان هستند. هم از این وجه که انگیزش لازم در مخاطبان را برای درگیر شدن ایجاد کنند، و هم از این وجه که از پتانسیل، قدرت تصمیم گیری، هوش و خلاقیت مخاطبان برای ارتقاء عملکرد نظامها استفاده کنند. مفاهیمی نظیر مشارکت، هم‌افزائی، هم‌آفرینی، خودانگیختگی، خودسازماندهی، جمع‌سپاری، سامانه های تعاملی، وب2، و دهها مفهوم دیگر، ابعاد مختلف همین مسئله را تبیین می کنند.
رسانه‌ها هم از این موضوع مستثنی نیستند، و رسانه های یکسویه تمدن صنعتی، خواه ناخواه باید به سمت رسانه های تعاملی و با مشارکت، هم‌آفرینی و هم‌افزائی مخاطبان، حرکت کنند، وگرنه اضمحلال آنها در شکل گیری تمدن جدید، حتمی خواهد بود.
فراتر از شهروند خبرنگار
در رسانه های‌خبری نیز، در سطحی اولیه، مخاطبان درگیر تعامل جدی با خود رسانه‌ها خبری شده و به شکلهای مختلف، از اعلام نظر و به اشتراک گذاری نظرات در مورد اخبار گرفته، تا تامین اخبار و ارسال آن برای رسانه شده اند. اما این مشارکت در این سطح اولیه باقی نمانده، و سطوح پیچیده‌تری از مسئله شکل گرفته و در حال شکل گیری و افزایش پیچیدگی آن است. از یک سو شکل مشارکت در رسانه ها و ابزارهای آن توسعه یافته (نظیر چگونگی به اشتراک گذاری نظرات و ابزارها و سازوکارهای آن) است.
اما بسیار فراتر از آن، در سوی دیگر بافت رسانه‌ها و خبررسانی و درگیر شدن جامعه در آن دچار تحول شده است. ایجاد شبکه های اجتماعی، فضای جدیدی را برای به اشتراک گذاری خبر ایجاد کرده است. در این فضا آحاد جامعه درگیر تولید و به اشتراک گذاری خبر شده‌اند. این فضا حتی خود رسانه ها را هم تحت تاثیر قرار داده، و رسانه ها از شکلهای متداول آن در تمدن صنعتی، به اشکال دیگری تبدیل شده اند. از جمله خبرگزاری‌ها که قبلا فقط برای رسانه های دیگر محتوی تولید می کردند، اکنون اغلب درگیر مخاطبان نهائی در بدنه جامعه می شوند.
همچنین به اشتراک گذاری اخبار تولید شده رسانه‌ها در فضاهای شبکه‌های اجتماعی، و نیز ارسال خبر برای رسانه‌ها توسط مخاطبان، در فضاهائی نظیر شهروند خبرنگار، به عنوان یک روال و بستر متداول در آمده است. اما بیش از آن، رویکردها و بسترهائی نظیر ایجاد فضاهای مشارکت مخاطبان به صورت فضاهای باز برای انتشار مستقل اخبار،که در آن هر شهروند تا حدی مستقل از روال دروازه‌بانی خبر رسانه، امکان انتشار اخبار و دیدگاههای خود را در صفحه خود داشته باشد (نظیر بلاگها)، میدانهای جدیدی را در فضای مشارکتی و تعاملی رسانه ها باز می کند.
میدان سازی به جای دروازه بانی
در این میدانهای جدید، رویکرد دروازه‌بانی خبر رسانه ها تغییر کرده، و رسانه ها باید یادبگیرند که به جای اثرگذاری از طریق دروازه‌بانی مستقیم، از سازوکارهای دروازه‌بانی غیر مستقیم، استفاده کنند؛ سازوکارها یا پدیده‌هائی نظیر برجسته سازی، تکرار، پوشش، گم شدن خبر در انبوه اخبار، گیج شدن مخاطب، غرق شدن در فضای هیجانی و نظایر آن، برای مدیریت میدان و افزایش اثرگذاری .
در این میدان، نقش رسانه‌ها بعضا از دروازه‌بان و مجری فرایند تولید خبر، به تسهیلگر و جریان سازی تولید و اشتراک گذاری خبر، و مدیریت میدان جریان اخبار، تغییر می کند. رسانه‌ها به تدریج از نقش دروازه‌بانان توزیع کننده اخبار، به نقش مدیریت کننده میدان خبر با توجه به توان نسبی تولید انبوه آنها تغییر وضعیت دادند. اما بعضا این کافی نبود. بسیاری از رسانه ها سعی می کنند بسترهای این میدانها را ایجاد کنند. در عرصه جدید، این مالکان بسترها و سکوها هستند که میدان را در دست دارند.
خبرنگار در جایگاه رسانه
نقش خبرنگاران نیز در این میان تغییر کرده است. خبرنگارانی که قبلا فقط خبرهای تولیدی خود را در اختیار رسانه‌ها قرار می دادند، اکنون لازم است تا خودشان در میدان اشتراک‌گذاری و تعامل رسانه‌ای خبر، درگیر شوند. حتی خبرنگارانی که هنوز برای یک رسانه خبر تولید می کنند، لازم است تا در جنب این تولید، تعامل با میدان اجتماعی خبری خود را حفظ کنند. و بیش از آن نیز، رسانه ها نیاز دارند که به خبرنگارانی خارج از محدوده خبرنگاران تابع خود، یا شهروندانی که توانائی تلاش حرفه‌ای در خبرنگاری را دارند، میدان عمل دهد و آنها را در فرایندهای خود بکار بگیرند.
اینها بخشی از ترسیم چهره جدید رسانه های خبری است که در حال وقوع و تحقق است. اما نباید فراموش کرد که این فقط یک شکل گیری رویکرد و سازوکار رسانه‌های خبری نیست، بلکه بخشی از پازل شکل گیری تمدن سایبری، و پدیده های متفاوت در حال تحقق در آن است.
در یادداشتهای بعدی، این موضوع را دنبال می کنیم.
#تحول_خبرگزاری_فارس ، #معماری_خبرگزاری_فارس ، #تمدن_سایبری ، #تحول_تمدنی ، #فارس_جدید، #فارس_آینده
